Gıda Sektörünün Yeni Hedefi "Fonksiyonel Gıdalar"

Günümüzde uzmanlar tarafından insan ömrünün giderek uzadığı yeri geldikçe ifade edilmektedir. Uzun yaşam vücut ihtiyaçlarının artışını da beraberinde getirmektedir. Yaş ilerledikçe veya hamilelik, çocukluk çağı gibi bazı dönemlerde kemiklerin güçlendirilmesi, yükselen kolesterolün düşürülmesi, ya da sabit tutulması, bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi, sindirimin kolaylaştırılması bunlardan bazılarıdır.

Ülkemizde son birkaç yıldır revaçta olan fonksiyonel gıdalar ilk olarak 1980'lerin sonuna doğru tarım arazileri sınırlı olan Japonya'da, halkın beslenmesinde daha çok kalsiyum ve diyet liflerinin ihtiyaç duyulduğunun anlaşılması ile birlikte gıda endüstrisinin bu ihtiyaçları karşılayan ürünleri geliştirerek pazara sunmasıyla başladı. Daha sonra bu ürünler besinsel faydaları nedeniyle bütün dünyaya yayıldı.

Genel anlamda, yapılarında var olan özelliklerin değiştirilmesi suretiyle ön plana çıkan ve gıdada devrim niteliğindeki fonksiyonel gıdalar, dünyada yıllardır sağlıklı beslenmenin temel direklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Fonksiyonel gıdayı tanımlamak istersek;

• Besin değerlerinin yanı sıra spesifik fizyolojik aktif bileşenleri ile iyi hal ve sağlığı geliştirici,
• Bazı hastalık risklerini azaltıcı potansiyel etkiye sahip,
• Yaşam kalitesini yükselten gıdalardır diyebiliriz.

Beslenme-sağlık ilişkisini keşfetmiş tüketicilerin ambalaj üzerinde doğru ve yeterli bilgileri bulması ve üzerindeki uyarıları dikkate alarak kullanım rahatlığına kavuşması amacıyla Ulusal Gıda Kodeksi Komisyonu, sektörden gelen yoğun talep sonucunda yayımladığı etiketleme tebliğlerinin içeriğinde 2 tür gıda beyanı oluşturmuştur.

Aşağıdaki tablolarda da görülebileceği gibi bunlardan bir tanesi bileşen, beyan ve koşul içerikli 2002/58 nolu Tebliğ Ek:4 'de yer alan Besin Beyanı, diğeri ise gıda bileşeni, sağlık beyanı ve beyan koşulunu içeren 2006/34 nolu Tebliğ Ek:9'da yer alan Sağlık Beyanı'dır.

Etiketleme tebliğlerinin içeriğindeki bu tablolarla oluşturulan sağlık beyanlarına ilişkin düzenlemeler tüketicinin doğru bilgilendirilmesini sağlayacak önemli bir adım olmakla beraber insan sağlığı ve beslenmesine yeni bir açılım kazandırmasının yanı sıra gıdanın çeşitlenmesi ve yeni bir boyut kazanmasına fırsat vermesi açısından da oldukça önemlidir. Bu kazanımlar AB yolunda önemli yol kat etmemizi de sağlayacaktır.

Sonuç olarak;

• Yapılan çalışmalar ve risk analizleri gıda güvenliği yerine sağlıklı beslenmeyi teşvik etmenin daha sağlıklı olmayı sağladığını göstermiştir. Bu konu risk analizinin bittiği, risk yönetiminin başladığı noktadır. Bu sebeple; Fonksiyonel gıdalar ve gıda katkı maddelerinin sağlıksız beslenme nedeniyle oluşan sağlık sorunlarına çözüm sağlamayacağını,

• Ne kadar faydalı olursa olsun tavsiye edilen miktarlarda, dengeli bir şekilde tüketilmesi gerektiğini,

• Bu koşullarda tüketilecek fonksiyonel (işlevsel) gıdaların ilaçlardan uzaklaşmak anlamına geldiğini söyleyebiliriz.

Gıda Maddelerinin Genel Etiketleme ve Beslenme Yönünden Etiketleme Kuralları Tebliği
Yetki Kanunu Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği
Yayımlandığı R.Gazete 25.08.2002-24857
Tebliğ No 2002/58

Ek-4

Besin Öğeleri ile İlgili Beyan Tablosu

BİLEŞEN	BEYAN	KOŞUL
Enerji	Düşük Enerjisiz	100 g katı gıdada 40 kcal (170 Kj) den az olmalıdır. 100 ml sıvı gıdada 20 kcal (80 Kj) den az olmalıdır. 100 ml sıvı gıdada 4 kcal’den az olmalıdır.
Yağ	Düşük/Az Yağsız	100 g katı gıdada 3 g dan az olmalıdır. 100 ml sıvı gıdada 1,5 g dan az olmalıdır. 100 g katı veya 100 ml sıvı gıdada 0.5 g dan az olmalıdır.
Doymuş yağ	Düşük /Az (1) Doymuş yağ içermeyen	100 g katı gıdada 1,5 g dan az olmalıdır. 100 ml sıvı gıdada 0,75 g dan az olmalıdır. Enerjinin % 10’undan az olmalıdır. 100 g katı veya 100 ml sıvı gıdada 0,1 g dan az olmalıdır.
Kolesterol	Düşük (1) Kolesterolsüz	100 g katı gıdada 0,02 g dan az olmalıdır. 100 ml sıvı gıdada 0,01 g dan az olmalıdır. 100 g katı veya 100 ml sıvı gıdada 0,005 g dan az olmalıdır. Her iki beyan da düşük doymuş yağ koşullarını karşılamalıdır.
Şekerler	Şekersiz	100 g katı veya 100 ml sıvı gıdada 0,5 g dan az olmalıdır.
Sodyum	Düşük Çok Düşük Sodyumsuz	100 g’da 0,12 g dan az olmalıdır. 100 g’da 0,04 g dan az olmalıdır. 100 g’da 0,005 g dan az olmalıdır.
Lif (g)	Kaynak Yüksek	100 g’da 3 g dan az veya 100 kcal’de 1,5 g dan az olmamalıdır. 100 g’da 6 g dan az veya 100 kcal’de 3 g dan az olmamalıdır.
Protein	Kaynak Yüksek	100 g katı gıdada Beslenme Referans Değerinin % 10’undan az olmamalıdır. 100 ml sıvı gıdada Beslenme Referans Değerinin % 5’inden az olmamalıdır. 100 kcal’de Beslenme Referans Değerinin % 5’inden az olmamalıdır. Kaynak için verilen değerlerin 2 katı olmalıdır.
Vitaminler ve mineraller	Kaynak Yüksek	100 g katı gıdada Beslenme Referans Değerinin % 15’inden az olmamalıdır. 100 ml sıvı gıdada Beslenme Referans Değerinin % 7,5’undan az olmamalıdır. 100 kcal’de Beslenme Referans Değerinin % 5’inden az olmamalıdır. Kaynak için verilen değerlerin 2 katı olmalıdır.

(1) Trans yağ asitleri de hesaba katılmalıdır.

 

EK 9

Gıda Bileşenleri İle İlgili Sağlık Beyan Tablosu

Gıda Bileşeni	Sağlık Beyanı	Beyan Koşulu
Yağ / doymuş yağ / kolesterol	Bu gıda düşük yağ / düşük doymuş yağ / düşük kolesterol içerir.   Düşük yağ / düşük doymuş yağ / düşük kolesterol kalp ve damar sağlığının korunmasına yardımcı olur.	Yağ / doymuş yağ / kolesterol miktarının EK-4'teki “düşük” beslenme beyanı koşuluna uygun olması
Sodyum	Bu gıda düşük sodyum içerir.   Düşük sodyum yüksek kan basıncı riskinin azalmasına, kalp ve damar sağlığının korunmasına yardımcı olur.	Sodyum miktarının EK-4'teki “düşük” beslenme beyanı koşuluna uygun olması
Şeker alkol/poliol	Bu gıda şeker yerine şeker alkol/poliol içerir.   Şeker alkoller/polioller diş sağlığının korunmasına yardımcı olur.	Şeker yerine şeker alkol/poliol içermesi ve     EK-4'teki “şekersiz” beslenme beyanı koşuluna uygun olması
Kalsiyum	Bu gıda yüksek oranda kalsiyum içerir.   Kalsiyum kemik ve dişlerin gelişmesine ve kemik sağlığının korunmasına yardımcı olur.	Kalsiyum miktarının EK-4'teki “yüksek” beslenme beyanı koşuluna uygun olması
Probiyotik bakteri	Bu gıda probiyotik bakteri içerir.   Probiyotik bakteriler sindirim sistemini düzenlemeye ve bağışıklık sistemini desteklemeye yardımcı olur.	Gıdanın en az 1.0x106 kob/g canlı probiyotik bakteri içermesi
Prebiyotik	Bu gıda prebiyotik bileşen içerir.   Prebiyotikler sindirim ve bağışıklık sistemini düzenleyen ve destekleyen probiyotik bakterilerin bağırsakta gelişimini ve yaşamını destekler.	Prebiyotik bileşen miktarının 100 g'da en az 3 g veya 100 kcal'de en az 1,5 g olması
Omega3 yağ asidi EPA(1)/DHA(2)	Bu gıda omega3-EPA/DHA yağ asidi içerir.   EPA/DHA kalp ve damar sağlığının korunmasına yardımcı olur.	Omega3 yağ asidi miktarı, yeterli tüketim düzeyinin 100 g katı gıda için en az %15'ini; 100 ml sıvı gıda için en az % 7,5'ini ve 100 kcal için ise en az % 5'ini karşılamalıdır.   Omega3 yağ asitleri için yeterli tüketim düzeyi 1,6 g/gündür.
Omega3 yağ asidi DHA	Bu gıda omega3 yağ asidi DHA içerir.   DHA beynin normal gelişimi ile göz ve sinir sisteminin gelişimine yardımcı olur.	Omega3 yağ asidi miktarı, yeterli tüketim düzeyinin 100 g katı gıda için en az %15'ini; 100 ml sıvı gıda için en az % 7,5'ini ve 100 kcal için ise en az % 5'ini karşılamalıdır.   Omega3 yağ asidi için yeterli tüketim düzeyi 1-3 yaş grubu için 0,7 g/gün, 4-8 yaş grubu için 0,9 g/gün, 9-13 yaş grubu için 1,2 g/gündür.
Soya proteini	Bu gıda soya proteini içerir.   Soya proteini kolesterol oranını düşürmeye; düşük kolesterol kalp ve damar sağlığının korunmasına yardımcı olur.	(1) Soya proteini miktarının en az 6,25 g/porsiyon olması; en az 25 g/gün tüketilmesi gerektiğinin beyan edilmesi (2) Etki için diyetteki kolesterol ve doymuş yağ asidinin düşük olması gerektiğinin belirtilmesi
Bitkisel sterol/stanol	Bu gıda bitkisel sterol/stanol içerir.   Bitkisel sterol ve/veya stanol kolesterol oranını düşürmeye; düşük kolesterol kalp ve damar sağlığının korunmasına yardımcı olur.	(1) Sterol/stanol miktarının en az 0,75 g/porsiyon olması; en az 1 g/gün, en çok 3 g/gün tüketilmesi gerektiğinin beyan edilmesi (2) Gıdanın adının görüş alanı içine veya yanına “bitkisel sterol/stanolü” içerdiğinin açık ve okunaklı yazı ile belirtilmesi (3) Gıdanın özellikle kolesterol seviyesini düşürmek isteyen kişiler içinüretildiğinin belirtilmesi (4) Kolesterol düşürücü ilaç kullanan hastaların tüketimi için doktora başvurmalarının önerilmesi (5) Karotenoid dengesinin korunması için meyve ve sebze tüketimi ile desteklenmesi gerektiğinin belirtilmesi (6) Hamile ve emzikli kadınlar ile 5 yaşın altındaki çocuklar gibi özel beslenme ihtiyaçları olan kişiler için uygun olmayabileceğinin beyan edilmesi.

⁽¹⁾: EPA : Eikosapentaenoik asit
⁽²⁾: DHA : Dokosahekzaenoik asit

KAYNAK:

GIDAHATTI Dergisi 1. Sayı Haziran-Temmuz 2006

Türk Gıda Kodeksi

(Önemli not: Bu yazıdaki hiçbir ifade tıbbi kanaat veya tıbbi tavsiye niteliğinde değildir.)