Hazırlayan: Psikolog Aslı YEŞİL, Bursa Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı ve Sosyal Hastalıklar Şubesi

Biliş, farklı zihinsel yapı, süreç ve işlevin bir araya gelerek oluşturduğu bir üst işlem mekanizmasıdır. Bilişsel sistem, sadece uyarıcıları duyumsayıp, algılama, öğrenilip belleğe yerleştirme ve istenildiğinde hatırlanmasını sağlamakla kalmayıp aynı zamanda etkili bir bilişsel sistem şema ve kurulumları koruma, gerektiğinde değiştirme, yeniden oluşturma, bozucu etkilere karşı koyma, zaman ve mekan üzerinde olayları bütünleyebilme gibi özelliklere sahip olup belleği tarama, bellek izleri üzerinde çalışma, stratejiler kurup değiştirme, planlar yapma özetle tüm zihinsel faaliyetleri yönetmektedir.(Irak, 2005)

Bazı hastalıklar psikotik bozukluk, şizofreni, demans, epilepsi bilişsel düzeyde kayıplar yaratan hastalıklardır. Demans; kronik ve ilerleyici bir doğası olan, hafıza, düşünme, yönelim, anlama, hesaplama, öğrenme, lisan ve yargılama gibi yüksek kortikal işlevlerin bir çok alanda bozulması(Yaluğ ve ark, 2006), epilepsi; gerçekleşen ataklara göre demans belirtileri göstermesi, bellek kusurları, entelektüel kayıplar, dikkat ve davranış bozukluklarının olması (Gömceli ,Bilir, 2003), şizofreni ve psikotik bozukluk; bellek, dikkat, konsantrasyon problemleri, algısal ve motor işlemleme, dikkati sürdürme, sözle öğrenme ve bellek, sözel ve uzamsal işleyen bellek, sözel akıcılık gibi yürütücü işlevlerden sorumlu frontol, temporal bölgelerde oluşan(Akdede, Alptekin, 2004) problemler sonucu oluşan bir bozukluktur. Bu bozukluk belirli tedavi programlarıyla düzeltilmeye çalışılır. Bu programlar psikiyatrik rehabilitasyon çatısı altında toplanır. Psikiyatrik rehabilitasyonda amaç, yeti yitiminin azaltılması toplumsal ve mesleki işlevselliğin arttırılması, bireylerin yaşam doyumunun, kalitesinin yükseltilmesidir. Hastaların hasta kimliği dışına çıkıp toplum için bağımsız bir birey olarak kendilerini değerlendirmeleridir (Yıldız, Tural, Kurdoğlu, Önder, 2003). Bu sonuca ulaşmak için bireyler bireysel terapilere alındığı gibi grup terapileri,aileye yönelik ruhsal eğitim, aile grupları, aile terapileri uygulanır(Yıldız, Yüksel, Erol, 2005). Kısaca ortak amaç, hastalığın yıkıcı etkilerini azaltarak hastanın toplumsal ve bağımsız bir yaşam standardına erişmesine yardımcı olmaktır. Bu çatı altında değerlendirilen -Psikiyatrik rehabilitasyonun alt basamaklarından biri olan- bilişsel rehabilitasyonda amaç, bireyde oluşan bilişsel düzeydeki kayıpların geri kazandırılmasıdır.

Hastalara uygulanan bilişsel onarımda "amaç bellek, dikkat, kavram oluşturma, toplumsal algı gibi alanlarda görülen bilişsel noksanlıkları gidermek ya da en aza indirmektir. Burada bilgisayar destek eğitim ortamlarından da yararlanılarak yineleyen uygulamalar, ip uçlarını içeren ayrıntılı yönergeler anlık geri bildirimler ve pekiştirmelerle bilişsel yetilerin geliştirilmesi sağlanır". (Yıldız, 2003) "Düzenli bilişsel egzersizlerle bellek, dikkat, planlama ve kavramsal onarımı ya da bu alanlardaki kusurların telafisine yönelik taktikler geliştirilir. Hastaların toplumsal biliş şemalarıyla çalışılır ve toplumsal algı sorunlarını çözmeye yönelik alıştırmalar yapılır. Diğer insanların duygusal ifadelerini tanıma, kendi duyguların düzenleme ve uygun tepkiler geliştirme alıştırmaları iletişim sorunlarını çözümünde önemli katkılar sağlar. Sorun çözme becerilerinin geliştirilmesi de önemli bir bilişsel rehabilitasyon çalışmasıdır. Kullanılan sorun çözme yöntemi 1)Sorunu tanımlamak(anlamak), 2) Tüm olası çözüm seçeneklerini sıralamak, 3) Seçenekleri avantaj ve dezavantajları açısından değerlendirmek, 4) En uygun çözüm seçeneğini seçmek, 5) Çözümü uygulamak için yeterli kaynakları araştırmak, 6) Seçilen çözüm yolunu denemek için plan yapmak ve bunu uygulamak, 7) Sonuçları değerlendirmek." (Yıldız)

Bilişsel Düzelme

Şizofrenide ve diğer psikotik bozukluklarda görülen bilişsel karmaşa ve nöropsikolojik defisitler psikiyatrik rehabilitasyonun başarısını belirlenmesinde önemli bir rol oynar. Uzun süreli düşünce bozukluğu ve ve kısa süreli ve sözel bellek defisitleri, bireyin ögrenme kapasitesine, pozitif veya negatif psikotik belirtilerden daha fazla müdahale ederler. Şizofrenide bilişsel defisitlerin yaygınlığı ve bunların zayıf psiko-sosyal ayarlama ile bağlantıları, bilişsel işlevin geliştirilmesine yönelik eğitimsel, çevresel ve farmakolojik müdahale stratejilerinin doğmasına yol açmıştır ve bu yaklaşımlar birlikte bilişsel düzeltme olarak terimleşmiştir. Bilişsel düzeltme stratejileri üç kategoriye bölünebilir:

1. Nörobilişsel farmakoloji
2. Bilişsel fonksiyonların görev analizleri ve pekiştirme ile direkt eğitimi ve rehabilitasyon hazırlığını geliştirmek için dikkatliliğin geliştirilmesi
3. Dikkatliliğin geliştirilmesi

Bu stratejilerin bireyin sosyal ve bağımsız yaşam becerilerini, öğrenme kapasitelerini değerlendirmeyi amaçlar böylece daha geniş rehabilitasyon becerilerine yüksek bir hazırlık ve tepkisellik seviyesinden başlamasına imkan verir.

Bilişsel Fonksiyonların Doğrudan Eğitimi

Şizofrenide ya da diğer psikotik bozukluklarda nörobilişsel bozukluklar beyindeki işlev bozukluklarını yansıttıklarından adaptif ve desteksel ortamlar beyini etkilediğinden bu bozuklukları stabil düzeye indirmek hatta düzeltmek için davranışsal ve çevresel müdahaleler kullanabiliriz. Beynin işlem belleği, dikkat, sözlü ve uzaysal öğrenme, öğrenilenin akılda tutulması, planlama, sorun çözme,insiyatif gösterme, esneklik gibi kaybolan ya da bozulan yetileri tekrar kazanmak mümkündür.

Bilişsel bozuklukların doğrudan düzeltilmesine yönelik çoğu müdahalede, hastaların eksiklikleri olan özel becerileri geliştirme konusunda alıştırma yaptıkları yaklaşımlar kullanılmaktadır. Tekrarlı uygulamalar, talimatlar yoluyla ipuçları ve bir eğitim seansı boyunca anında geri bildirim vererek sürekli ayrıntılı talimatlar sağlanması, pozitif desteklemeler yapılması(para ya da puan verilemesi), başarıyı ün üst seviyeye ve deneme yanılma eğitimini asgari düzeyde tutan küçük adımlarda ayrımı ve sorun çözümü öğreten hatasız eğitim amaçlanmaktadır. (Kaplan, Sadok)

KAYNAKLAR:

Akdede, B,B., Alptekin, K. Şizofrenide Bilişsel İşlev Bozukukları ve Antipisikotik Tedavi. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 14:178-184, 2004.

Gömceli, B, Y.; Bilir, E. Epilepsinin Neden Olduğu Bilişsel Bozukluk. Demans Dergisi (3), 41-47, 2003.

Irak, M. Hatırlamanın ve Unutmanın Farkındalığı: Sağlıklı Bireylerde ve Bazı Beyin Hasarlarında Üst-Biliş Sürecinin İşleyişi. Türk Psikoloji Yazıları.(8) Özel Ek sayı. Haziran 2005.

Kaplan&Sodock's Comprehensive Textbook of Psychitry. Çeviri Editörü: Dr. Hamdullah Aydın, Dr. Ali Bozkurt. Güneş Kitabevi.

Yaluğ, İ., Alemdar, M. Hafif Bilişsel Bozukluk. Türkiye'de Psikiyatri (8) 2: 2006.

Yıldız, M., Tural, Ü., Kurdoğlu, S., Önder,M. E. Şizofreni Rehabilitasyonunda Aile ve Gönüllülerle Yürütülen Bir Kulüp- Ev Denemesi.Türk Psikiyatri Dergisi.14(4):281-287. 2003.

Yıldız, M. Psikiyatrik Rehabilitasyonda Bilişsel Davranışçı Tedaviler. 3P Dergisi,11, (Ek.2)/Haziran 2003

Yıldız, M. Psikiyatrik Rehabilitasyon. Bireyden Topluma Ruh Sağlığı. Işık Sayıl(Editör). İstanbul. Erler Matbaacılık 51-64.

Yıldız, M, Yüksel, G. A., Erol,A. Şizofrenide Ruhsal ve Toplumsal Beceri Eğitimi Uygulaması Grup Eğitimi Deneyimleri. Türkiye'de Psikiyatri. (7), 1.2005.